© 2001 - 2008, SUBstitution, Alle rechten voorbehouden
KvK: 02075880
Home > Projecten > Plastique Fantastique > Goede Tijden, Echte Tijden, een analyse
Plastique Fantastique is een creatie van het kunstcollectief SUBstitutionģ, naar een idee van Ronald Rooijakkers met medewerking van kleinejan.org (fotografie en digitale beeldbewerking), Els van Meenen (uitwerking idee en ontwerp visagie), Ronald Rooijakkers (projectleiding en digitale beeldbewerking), Caroline Bronkers, Ka Yee Li en Jennifer Schuler (allen kostuumontwerp), Jack Cordu (stagiair kostuums), Monique van Zuidam (pruiken, assistentie kostuums en visagie), Suzanne Moojen (visagie), Ton Nizet (visagie en pruiken), Bregje Kneepkens (productie assistentie), Sabine Beens, Linda Caffa en Annemieke ten Pas (allen model), Emmie Buermans, Alice Lagas en Arthur Perdijk (allen artclip). Met speciale dank aan Eduard Dieters, Michiel Fierst van Wijnandsbergen, Niels Sietsma en Inge Wenker.
 
Invloedrijke moraalfabriek draait vooral om geld
Goede Tijden, Echte Tijden, een analyse

Met dagelijks bijna twee miljoen kijkers kan de soap Goede Tijden, Slechte Tijden al zestien jaar rekenen op een trouw publiek. Jaar in, jaar uit volgt het de perikelen van de soapkarakters, maar hoe gaan de makers om met hun invloed op deze kijkers en wat is eigenlijk de reden van bepaalde keuzes? Een analyse.

Een bladzijde in de TV-gids van september 1998: 'Maandag in Goede Tijden, Slechte Tijden (GTST): Kim weigert ook vanavond weer vlees te eten. Als het aan haar ligt zij niet alleen; vriendin Hedwig en haar oom Harmsen moeten er ook aan geloven. Om haar ideeŽn over vleeseters nog meer kracht te geven, hangt ze spandoeken op en begint ze een heuse vleeshetze: vleeseters zijn moordenaars!'

Dat had Kim beter niet kunnen doen; de Nederlandse slagerswereld kwam in opstand. Kim's felle protesten zouden er toe leiden dat klanten hun slagers ineens voor moordenaars uitscholden. Het Voorlichtingsbureau Vlees trok aan de bel (1) en de schrijvers van Neerlands populairste soap lieten Kim gewoon weer vlees eten.

In 1993 aasden misdadige artsen op de donororganen van weerloze dokter Simon die in coma lag. Geen handige verhaallijn want naar zeggen vertaalde zich dit in een terugloop van het aantal donororganen (2).

Swiebertje-effect
Slechts twee voorbeelden van invloed van media, maar er moeten er veel meer zijn. Volgens onderzoek gaan jongeren op drie niveaus om met tv-drama. Allereerst discussiŽren ze over het programma zelf; met een kritische blik bekijken ze hoe de makers hun werk hebben gedaan. Ten tweede praten ze over de personages en vergelijken ze hun belevenissen met gebeurtenissen in hun eigen leven. Ten derde gebruiken ze tv-drama om een moreel oordeel te vellen. Ze pakken dingen uit het drama op om er vervolgens met vrienden gesprekken over te voeren (3). Invloed dus! Programmamakers moeten hier daarom rekening mee houden, zeker als hun programma ook nog dagelijks op de buis verschijnt. De invloed die er dan is, is nůg krachtiger; je eigen televisiefamilie op afroep is geboren. Wie kent de verhalen niet van acteurs die op straat aangesproken worden op het gedrag van hun alterego of volgens het Swiebertje-effect bij de naam van hun soapkarakter? Kijker tegen Aukje van Ginneken, destijds Charlie in GTST die ineens een andere moeder bleek te hebben, maar dat zelf nog niet wist: "Weet je wel dat Barbara niet je echte moeder is? Dat is Valerie!" Waarop Aukje naar zeggen antwoordde: "Ja, mevrouw, dat weet ik," om haar niet in paniek te laten raken.

De schrijvers gaan daarom zeer nauwgezet om met hun invloed. Charlie kende in haar zeepbelleven meer problemen: ze had ooit anorexia nervosa. Ineens stopte ze met eten. Om jeugdige kijkers niet aan te zetten tot een soortgelijk gedrag, startte de soap een publiciteitscampagne om de jongeren te laten weten dat Charlie of Aukje in het echte leven wel doorat (4). Goed idee van de makers!

Onrealistisch
Echter, feitelijk gezien is en blijft GTST wel een irreŽel en overtrokken sprookje. Stichting Alcohol Preventie (STAP) ontdekte dat achttien van de twintig karakters ten tijde van hun onderzoek alcohol dronken (5). Van de twee niet-drinkers was eentje net afgekickt en de ander was te jong. In de 40 onderzochte afleveringen dronken ze in 39 episodes er flink op los. Om precies te zijn 4,4 alcoholische eenheden per aflevering, inclusief alcoholgebruik op de werkvloer: 50% van de karakters dronk ook tijdens het werk. De onderzoeksresultaten afgezet tegen de werkelijke situatie in Nederland liet zien, dat de cijfers in de maatschappij veel lager liggen. In Nederland drinken minder vrouwen dan mannen, in GTST was dat andersom. Bovendien dronken Charlie en consorten tien keer zo vaak op de werkvloer dan in de praktijk en in tegenstelling tot de werkelijkheid dronken verhoudingsgewijs meer GTST-karakters dan Nederlanders (per tien karakters, ťťn niet, in werkelijkheid ťťn op de vijf niet). Dat moesten ze niet doen! De cijfers waren een schop tegen het zere been van STAP. "Kijkers krijgen in deze gespeelde werkelijkheid een onrealistisch beeld voorgeschoteld. Dat willen we niet. We willen voorkomen dat deze gespeelde werkelijkheid een negatieve invloed heeft op de opvattingen en het drinkgedrag van de kijkers (5)." STAP floot de soap daarom terug. Met succes! Volgens de huidige cijfers: circa ťťn glas per uitzending te meer door toedoen van de sponsoren en wetgevingen (6).

Verkrachting
De cijfers van STAP sluiten echter prima aan bij de kernwaarden van GTST: gezellig, huiselijk, vertrouwd, herkenbaar en een fantasiewereld (7). Daarin hoort alcohol. Bovendien kiezen de schrijvers bewust voor maatschappelijke thema's vanwege de herkenning (7). Alcoholverslaving en probleemdrinken kwamen daarom al veelvuldig voor, maar aansluitend bij de alles overheersende gedachte, kickten de personages af. De moraal van de makers overwint altijd (7). En omdat alcohol slecht is, wordt er alleen stevig gedronken als het karakter problemen heeft of in de problemen zit. Niet vergetend dat alcohol een dankbaar excuus is voor slecht of ontoelaatbaar gedrag. Daarom was het niet Nick, maar de alcohol die Sjors op kerstavond 2003 bruut verkrachtte. Heel verklaarbaar toch? De verkrachting werd uiteindelijk volgens de ethiek van de makers wel afgestraft; Nick moest zijn daad bekopen met het verlies van een teelbal en (tijdelijke) onvruchtbaarheid (7). Boodschap van de makers: pas op met alcohol en als een meisje niet wil, ga jij niet verder. Verkrachten is not done!

Brandwondenstichting
Maar een grotere invloed krijgen de makers zelf voorgeschoteld: geld. Douwe Egberts (DE), 's lands bekendste koffiemerk, is al jaren sponsor. Daarom is het geen louter toeval dat een koffiecafť onderdeel van Meerdijk, het fictieve dorp waar GTST zich afspeelt, uitmaakt. Allerlei koffiespecials, verzonnen door 's lands bekendste en terug te vinden op de GTST-website en te koop in de DE-cafťs, komen uitgebreid aan bod. Charlie: "Lieverd, zal ik een lekkere lazy noon voor je maken?" Er waren zelfs tijden dat shots van het zetten van koffie met het Senseo-apparaat deel uitmaakten van de afleveringen en nu nog zie je prominent logo's van DE in beeld. Uitgangspunten: jongeren aan de koffie krijgen (8) en logoherkenning. Vooraf keurig netjes geteld, omdat te weinig logo's zorgen voor minder inkomsten. De aanwezigheid van DE zorgt er naast een bak geld ook voor dat een onderwerp als koffieverslaving niet in GTST besproken kan worden (7). Hoezo maatschappelijk? En het is maar de vraag of een karakter uit de serie zich druk mag maken over uitgebuite koffieboeren in Zuid-Amerika. Het antwoord is voor 99% zeker 'nee'!

Een andere manier van invloed, in dit geval van deskundingen, was de brandwondenverhaallijn van Yasmine. De Nederlandse Brandwonden Stichting werd ingeschakeld om de verhaallijn geloofwaardig(er) neer te zetten. Als tegenprestatie noemde Yasmine de brandwondeninformatielijn in enkele afleveringen en werd er zowel in de serie als in het echt een 'mannenveiling' gehouden tijdens de nationale collecteweek. De opbrengst hiervan kwam ten goede aan de Nederlandse Brandwonden Stichting (9). Doel: slachtoffer Yasmine en haar vriend Stefano geven geld aan de stichting, dan zal het goed zijn, la(a)t(en) ik/wij dat ook doen. Je tv-familie is immers vertrouwd en wat vertrouwd is, volg je blindelings.

Doorgeefluik
Maar waarom werd nu juist Yasmine door de brand getroffen en kreeg ze forse brandwonden op haar rug? Omdat ze op dat moment het knapste meisje van de serie was. De makers wilden laten zien dat schoonheid van binnen zit; Yasmine was slechts het doorgeefluik voor hun boodschap (7). Inspiratie voor deze verhaallijn kwam voort uit de betrokkenheid van de schrijvers bij de brand op Nieuwjaarsdag 2001 in Volendam (7).

Echter, niet sponsoren maar de kijkers zijn het invloedrijkst. Veel kijkers betekent veel inkomsten en daar is het allemaal om te doen. Neem nu nog een keer de brandwonden van Yasmine. Yasmine voelde zich lelijk en vond dat haar vriend Stefano beter verdiende. Daarom verbrak ze in eerste instantie hun relatie. Stefano wilde haar juist helpen, maar wist niet hoe en schakelde de hulp van andere slachtoffers in. Vrienden van Yasmine speelden op hun beurt een rol om haar op andere gedachten te brengen en vooral om haar gedachten om te laten zetten in woorden. Zo kan bijvoorbeeld onzekerheid vertaald worden. Vriendin Isabella had binnen deze verhaallijn een hele andere rol, ze voelde zich schuldig omdat ze zichzelf als veroorzaker van Yasmines brandwonden zag. Doordat al deze karakters vanuit hun eigen zienswijze met het probleem dealen ontstaat een brede kijk op het onderwerp. Bovendien, hier komt de commercie weer eens om de hoek kijken, kan iedere kijker zich hierdoor met iemand identificeren, niet op de laatste plaats door de verschillende leeftijden. Kassa, we hebben een breed publiek gecreŽerd en de euro's kunnen binnenstromen.

Besmettelijk
Maar niet op alle gebieden hebben de makers boodschappen of moralen. Veilig vrijen doen ze nauwelijks in GTST. Dat past niet, want veilig vrijen zorgt niet voor voldoende ongewenste of onverwachte zwangerschappen en op minder problemen zitten de schrijvers niet te wachten, want daar draait de hele soap immers om.

Ondanks deze beperking is een verhaallijn over de ziekte aids toch interessant. Daarom werd Anita geÔnfecteerd. Weer een maatschappelijk thema is aangekaart. De invloed op de kijker kan beginnen. Eerst is er de reactie: een hand geven is besmettelijk. Later komen de karakters daarop terug, want dat past niet binnen de moraal van de makers. Tegenwoordig kampt Anita met de vraag: hoe vertel ik het aan een nieuwe partner? Allemaal via fora en stellingen op internet nauwkeurig in de gaten gehouden, want het is belangrijk of de verhaallijnen aanslaan bij het publiek. Is dat niet het geval, dan moet-ie op de schop. "Wij nemen de kijker serieus. Daarom onderzoeken we of wat wij nastreven ook echt werkt. Als iets niet werkt, zullen we een volgende keer iets proberen te bedenken waarvan we hopen dat het wťl werkt (7)." Kijkers zijn geld en niet de boodschappen van de makers, hoewel de makers in dit geval via hun website wel een link hebben opgenomen naar Postbus 51 voor voorlichting over hiv.

Spacecake
En zo gaat het er al zestien jaar aan toe bij moraalfabriek GTST. Vroeger ging je naar de kerk voor wijze levenslessen, tegenwoordig kijk je soap; iedere avond weer andere zeepperikelen en maatschappelijke problemen. Telkens vanuit verschillende invalshoeken. Steevast doorspekt met commerciŽle boodschappen. Telkens volgens de moraal van de makers op haast domineeachtige wijze gepresenteerd. Wel altijd overtrokken en irreŽel. Nauwkeurig in de gaten gehouden wat het publiek ervan vindt en natuurlijk aangesloten bij de wensen van de sponsoren. Vooral de laatste twee leren ons dat de makers zich meer door de publieke opinie laten beÔnvloeden, dan dat ze zelf beÔnvloeden. Maar dat ze beÔnvloeden staat vast en daar maken ze ook gretig gebruik van, totdat er weer een nieuwe rel uitbreekt. Wie weet ligt die al op de loer .

'Maandag in GTST: Morris schotelt zijn gasten onbedoeld de spacecake van Fos en Florien voor. Compleet stoned vinden ze elkaar in hun anti-Ludo-gevoelens. Als Sjors concludeert dat de wereld zelfs beter af is zonder Ludo, komen ze tot een ludiek plan (10).'
    Bronnen
  1. Telegraaf 2 oktober 1998
  2. Skepter 8 (3) september 1995, auteur: Peter Burger
  3. Mediawetenschapper Joost de Bruin, Venturo.web-log.nl, 27 januari 2005
  4. Seks & Soaps, entertainment met een meerwaarde? Martine Bouwman, 21 juni 2005
  5. Alcohol in Goede en Slechte Tijden, J.J. van Hoof, U.2004.04
  6. Deze cijfers zijn gebaseerd op eigen onderzoek. Van 12 tot en met 16 juni 2006 waren er drie drinkende mensen te zien (allen ťťn glas), er stond een gevuld glas op tafel en een karakter kwam aanzetten met een fles met twee glazen. Het lag in de verwachting dat deze genuttigd zou gaan worden. Alcohol in horecagelegenheden en woonhuizen van de karakters is niet meegeteld. Wel zijn hier duidelijk flessen drank te zien.
  7. Kennard Bos, hoofdschrijver GTST
  8. Medialog.nl, 16 oktober 2003 en RVU Werken aan Werk
  9. Nieuwsbrief Nederlandse Brandwonden Stichting, december 2004
  10. Veronica magazine 23, 10 tot en met 16 juni 2006